Dung Nham Là Gì? Khác Biệt Giữa Magma Và Dung Nham Núi Lửa

Dung nham núi lửa đỏ rực chảy cuốn phăng mọi thứ trên đường đi trong một vụ phun trào khốc liệt luôn là hình ảnh ấn tượng nhất khi nhắc đến núi lửa. Hầu hết chúng ta thường gọi chung dòng vật chất nóng chảy này là “dung nham”. Tuy nhiên, trong ngôn ngữ của các nhà địa chất học, vật chất rực lửa này mang hai tên gọi hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào vị trí không gian của nó: Magma và Dung nham (Lava).

Vậy sự khác biệt cốt lõi giữa chúng là gì và quá trình chuyển đổi diễn ra như thế nào? Hãy cùng Đại Pi Media bóc tách các tầng vỏ Trái Đất để tìm ra câu trả lời.

Magma là gì? “Lò nung” ẩn sâu dưới vỏ Trái Đất

Magma là thuật ngữ dùng để chỉ khối vật chất đá nóng chảy hoàn toàn hoặc bán nóng chảy nằm sâu bên dưới bề mặt hành tinh, thường được tích tụ tại các buồng magma (magma chambers) khổng lồ.

Ở độ sâu hàng chục đến hàng trăm kilomet dưới lớp phủ (mantle) và lớp vỏ của Trái Đất, nhiệt độ cực kỳ khủng khiếp (dao động từ 700°C đến 1.300°C) kết hợp với áp suất khổng lồ đã nung chảy đất đá thành một hỗn hợp đặc quánh. Điểm đặc trưng quan trọng nhất của magma là nó chứa một lượng lớn các chất khí hòa tan (như hơi nước, carbon dioxide, sulfur dioxide) đang bị nén chặt. Chính áp suất từ lượng khí khổng lồ này là nguồn năng lượng tích lũy, chực chờ tạo ra những đợt phun nổ dữ dội khi magma tìm được đường đứt gãy để thoát lên bề mặt.

Dung nham là gì? Khi vật chất rực lửa vươn ra ngoài ánh sáng

Khi áp suất dưới lòng đất vượt qua giới hạn chịu đựng của lớp vỏ, magma sẽ bị đẩy trào lên bề mặt thông qua các khe nứt địa chất hoặc ống thông của núi lửa. Ngay khoảnh khắc vật chất này chọc thủng bề mặt để tiếp xúc với không khí hoặc nước biển, nó chính thức được gọi là Dung nham (Lava).

Sự thay đổi tên gọi này đi kèm với một sự thay đổi lớn về mặt vật lý hóa học. Khi thoát ra môi trường bên ngoài, áp suất giảm đi đột ngột khiến các chất khí hòa tan bên trong magma bị giải phóng ồ ạt vào bầu khí quyển (hiện tượng này tương tự như khi bạn mở nắp một chai nước có gas bị lắc mạnh). Dung nham sau đó chảy tràn trên sườn núi, nguội dần đi và kết tinh tạo thành các loại đá magma phun trào rắn chắc như đá bazan hay đá bọt pumice.

Phân biệt chi tiết Magma và Dung nham

Để dễ dàng hình dung, dưới đây là những điểm khác biệt cơ bản giữa hai trạng thái địa chất này:

• Vị trí tồn tại: Magma luôn nằm sâu dưới lòng đất, bên trong các buồng chứa thuộc lớp vỏ hoặc lớp phủ của Trái Đất. Ngược lại, dung nham là vật chất đã thoát ra ngoài và chảy tràn trên bề mặt Trái Đất sau khi núi lửa phun trào.
• Hàm lượng khí hòa tan: Magma chứa một lượng lớn các chất khí bị nén chặt dưới áp suất cực cao. Khi chuyển hóa thành dung nham, phần lớn các chất khí này đã thoát ra ngoài bầu khí quyển do áp suất môi trường giảm mạnh.
• Sự biến thiên nhiệt độ: Magma duy trì nhiệt độ cực kỳ cao vì luôn được ủ nóng bởi nhiệt lượng từ tâm hành tinh. Trong khi đó, dung nham sẽ liên tục giảm nhiệt khi tiếp xúc với không khí lạnh hoặc nước biển, cuối cùng nguội hẳn và đông đặc thành các khối đá rắn.
• Độ nhớt (độ đặc quánh): Magma thường đặc quánh hơn do bị giam giữ dưới áp lực lớn cùng cấu trúc khí chưa giải phóng. Dung nham khi chảy trên bề mặt có độ nhớt thay đổi tùy thuộc vào thành phần silic, đôi khi có thể chảy tràn nhanh chóng thành những dòng sông rực lửa.

Tổng kết

Hiểu một cách đơn giản nhất, magma và dung nham thực chất là cùng một loại vật chất đá nóng chảy, nhưng được định danh khác nhau dựa trên việc chúng đang “ẩn mình” dưới lòng đất hay đã “xuất đầu lộ diện” trên bề mặt hành tinh. Quá trình thoát khí và sự chênh lệch nhiệt độ khổng lồ trong các vụ phun trào dữ dội đã làm thay đổi tính chất của vật chất này, kiến tạo nên vô số những dãy núi hùng vĩ và hệ sinh thái độc đáo trên khắp toàn cầu.