Núi Lửa Great Sitkin: Giải Mã “Lò Phản Ứng” Dung Nham Băng Giá Tại Alaska

Tọa lạc trên chuỗi đảo dốc đứng thuộc quần đảo Aleutian, Alaska, Great Sitkin là một trong những ngọn núi lửa hoạt động dai dẳng và được theo dõi gắt gao nhất vùng cực Bắc. Sự kết hợp giữa môi trường băng tuyết lạnh giá và các dòng dung nham đặc quánh liên tục đùn trồi từ lòng đất đã tạo nên một kỳ quan địa chất đầy bí ẩn.

Cùng Đại Pi Media bóc tách các tầng đá địa chất để giải mã cấu trúc, lịch sử hình thành và tình trạng hoạt động của ngọn núi lửa Great Sitkin.

Great Sitkin là núi gì?

Great Sitkin là một ngọn núi lửa dạng tầng (stratovolcano) nằm ở phần phía bắc của đảo Great Sitkin, thuộc quần đảo Aleutian, bang Alaska, Mỹ. Ngọn núi này sở hữu độ cao 1.740 mét so với mực nước biển, ngự trị trên một hòn đảo nhỏ không có dân cư sinh sống thường xuyên.

Về mặt địa chất, Great Sitkin nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương – nơi mảng kiến tạo Thái Bình Dương liên tục chìm đọng bên dưới mảng Bắc Mỹ. Ngọn núi có cấu trúc đỉnh vô cùng đặc biệt với một hố sụp (caldera) cổ đại cắt ngang phần đỉnh, và bên trong hố sụp này là một vòm dung nham (lava dome) khổng lồ đang không ngừng lớn lên qua các chu kỳ phun trào.

Lịch sử hình thành và đặc tính kiến tạo của núi lửa Great Sitkin

Lịch sử kiến tạo của Great Sitkin trải qua hai giai đoạn chính đóng vai trò quyết định đến hình dáng hiện tại của ngọn núi:

• Xây dựng nón núi lửa cổ đại và sự cố sụp đổ: Ngọn núi lửa ban đầu được hình thành từ hàng trăm ngàn năm trước bởi các lớp dốc gồm dung nham andesit và tro bụi. Một vụ nổ lớn trong quá khứ đã làm sụp đổ phần đỉnh, tạo nên một hố sụp có đường kính khoảng 0,8 x 1,2 km.
• Sự xuất hiện của vòm dung nham mới: Sau sự cố sụp đổ, magma giàu silic có độ nhớt cao tiếp tục đẩy lên từ sâu bên trong ống dẫn. Dung nham đặc quánh không chảy đi xa mà tích tụ ngay tại miệng hố, từ từ lấp đầy hố sụp cổ đại và tạo thành một vòm dung nham đồ sộ.

Đặc tính phun trào của Great Sitkin mang sự kết hợp giữa các đợt phun nổ phát thải tro bụi (Vulcanian) và quá trình trào đùn dung nham chậm (effusive dome-building).

Chu kỳ hoạt động liên tục và đợt phun trào hiện tại của núi lửa Great Sitkin

Lịch sử ghi nhận Great Sitkin đã có nhiều đợt bùng nổ trong các năm 1792, 1828, 1945, 1974 và 2021.

Đáng chú ý nhất, kể từ đợt bùng nổ vào tháng 7 năm 2021, Great Sitkin đã bước vào một chu kỳ phun trào trào đùn (effusive eruption) kéo dài liên tục suốt nhiều năm:

• Dòng dung nham phát triển: Magma liên tục trồi lên trung tâm vòm dung nham cũ, tràn ra các rìa và chảy chậm rãi xuống các sườn núi phía bắc và phía nam.
• Địa chấn và khí thải: Trạm Quan sát Núi lửa Alaska (AVO) liên tục ghi nhận các trận động đất núi lửa nhỏ do chuyển động của chất lưu, cùng với việc phát thải đều đặn khí lưu huỳnh điôxit (SO_2) và các cột hơi nước.

Do vị trí nằm ngay dưới hành lang bay quốc tế nhộn nhịp nối liền Bắc Mỹ và Châu Á, lượng tro bụi dù nhỏ từ Great Sitkin vẫn luôn được theo dõi sát sao qua vệ tinh để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho các chuyến bay thương mại.

Vào ngày 13/10/2026 đến ngày 14, núi lửa Great Sitkin đã phun trào dòng dung nham vẫn tiếp tục phun trào chậm rãi. Một vài trận động đất nhỏ đã được phát hiện trong ngày 13. Không có hoạt động nào được quan sát thấy trong các hình ảnh vệ tinh và webcam hầu hết bị mây che phủ.

Tổng kết

Núi lửa Great Sitkin là minh chứng sống động cho sức mạnh trào đùn dai dẳng của lớp vỏ Trái Đất vùng cận Bắc Cực. Cấu trúc vòm dung nham lấp đầy hố sụp cổ đại cùng chu kỳ phun trào kéo dài đã biến Great Sitkin thành một “phòng thí nghiệm tự nhiên” vô giá, giúp các nhà địa chất học thấu hiểu sâu sắc hơn về cơ chế vận hành của magma có độ nhớt cao tại vành đai Aleutian.