Núi Lửa Santa María: Giải Mã Đại Thảm Họa Kiến Tạo Tại Guatemala

Nằm sừng sững trên dải cao nguyên phía tây Guatemala, Santa María là một trong những ngọn núi lửa dạng tầng có cấu trúc vĩ đại và lịch sử phun nổ dữ dội nhất khu vực Trung Mỹ. Không chỉ ghi dấu ấn bằng đại thảm họa địa chất đầu thế kỷ 20, ngọn núi này còn sở hữu một “người em” trẻ tuổi mang tên Santiaguito – một vòm dung nham liên tục hoạt động không ngừng nghỉ suốt một thế kỷ qua.

Cùng Đại Pi Media bóc tách các tầng đá địa chất để tìm hiểu cấu trúc, lịch sử kiến tạo và những chuyển động mới nhất của ngọn núi lửa đặc biệt này.

Santa María là núi lửa gì?

Santa María là một ngọn núi lửa dạng tầng (stratovolcano) nằm gần thành phố Quetzaltenango (thành phố lớn thứ hai của Guatemala). Với độ cao 3.772 mét so with mực nước biển, đỉnh núi này án ngữ như một bức tường thành kiên cố ngăn cách vùng cao nguyên với dải bình nguyên ven biển Thái Bình Dương.

Về mặt địa chất, Santa María được bồi đắp từ vô số các lớp dung nham, tro bụi và đá bọt nén chặt qua hàng trăm ngàn năm. Ngọn núi mang hình nón đối xứng đặc trưng của những núi lửa hình thành tại đới hút chìm, nơi mảng kiến tạo Cocos đang liên tục chìm đọng bên dưới mảng Bắc Mỹ và mảng Caribe.

Đại thảm họa năm 1902 của núi lửa Santa María

Trong suốt hàng ngàn năm, Santa María rơi vào trạng thái ngủ yên đến mức thảm thực vật bao phủ kín các sườn núi và người dân địa phương tưởng như nó sẽ không bao giờ thức giấc. Tuy nhiên, sự im lặng kéo dài hơn 500 năm đó thực chất là quá trình tích tụ áp suất khổng lồ dưới lòng đất.

Vào tháng 10 năm 1902, ngọn núi bất ngờ bùng nổ với sức tàn phá khủng khước:

• Chỉ số phun nổ: Vụ phun trào được xếp vào mức VEI-6 (Chỉ số Phun trào Núi lửa), trở nhiên thành một trong năm vụ phun nổ lớn nhất trên thế giới trong suốt thế kỷ 20 (cùng với Krakatoa hay Pinatubo).
• Sức tàn phá: Vụ nổ đã thổi bay toàn bộ sườn phía tây nam của ngọn núi, tạo ra một hố khổng lồ dài 1,5 km. Cột tro bụi và khí độc vươn cao tới 28 km vào tầng bình lưu, rải một lớp tro dày xám xịt lên hàng ngàn kilomet vuông.
• Thảm họa này đã cướp đi sinh mạng của khoảng 5.000 đến 6.000 người, chôn vùi hàng loạt trang trại cà phê và làm biến đổi hoàn toàn cảnh quan khu vực.

Vòm dung nham Santiaguito

Sau vụ nổ kinh hoàng năm 1902, Santa María lại chìm vào yên lặng, nhưng vết thương ở sườn phía tây nam ngọn núi đã mở đường cho một hiện tượng địa chất mới ra đời.

Vào năm 1922, magma lại tiếp tục trồi lên từ vết nứt khổng lồ này, hình thành nên một vòm dung nham (lava dome) phức hợp được đặt tên là Santiaguito.

• Hoạt động liên tục: Kể từ khi xuất hiện đến nay, Santiaguito được giới khoa học đánh giá là một trong những vòm dung nham hoạt động liên tục lâu nhất trên hành tinh.
• Cơ chế hoạt động: Do magma chứa hàm lượng silic cao nên có độ nhớt cực kỳ lớn, chảy rất chậm và liên tục đùn lên tạo thành các khối vòm nhô cao. Khi các khối vòm này trở nên quá nặng và mất ổn định, chúng vỡ ra, tạo ra các dòng mảnh vụn núi lửa (pyroclastic flows) vô cùng nguy hiểm lăn xả xuống các thung lũng bên dưới.

Tình hình quan trắc và giám sát hiện tại núi lửa Santa María

Ngày nay, phức hệ núi lửa Santa María – Santiaguito luôn được Viện Địa chấn, Khí tượng, Thủy văn và Volcanology Guatemala (INSIVUMEH) theo dõi gắt gao 24/7.

Các thiết bị giám sát ghi nhận Santiaguito thường xuyên sinh ra các vụ nổ khí gas nhỏ và vừa, đẩy các cột tro bụi cao từ 500 đến 1.500 mét lên không trung. Những đợt mưa lớn trong mùa mưa cũng thường xuyên cuốn trôi lớp tro bụi tơi xốp trên sườn núi, tạo thành các dòng lũ bùn Lahar nguy hiểm đe dọa các kênh sông phía hạ lưu. Người dân và du khách được khuyến cáo tuyệt đối không leo lên khu vực vòm Santiaguito do nguy cơ sạt lở đá và phun nổ khí độc bất ngờ.

Tổng kết

Santa María là một minh chứng sống động cho sức mạnh ngủ yên nhưng đầy hiểm họa của vỏ Trái Đất. Từ đại thảm họa năm 1902 làm thay đổi lịch sử địa chất Trung Mỹ cho đến sự lớn lên không ngừng của vòm dung nham Santiaguito, ngọn núi này mang đến nguồn dữ liệu vô giá giúp giới khoa học thấu hiểu về chu kỳ hoạt động của magma có độ nhớt cao.